Οι «Μωμόγεροι» ή αλλιώς τα «Μωμογέρια» είναι ένα εθιμικό δρώμενο που έχει κατακτήσει μία θέση στον κατάλογο της UNESCO, με τα μνημεία της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς.
Οι θίασοι των Μωμόγερων και οι φιγούρες τους
Τα Μωμογέρια
Καθ’ όλη τη διάρκεια του Δωδεκαημέρου, αυτοσχέδιοι θίασοι Μωμόγερων γυρνούσαν σε παρέες στους δρόμους των χωριών. Χόρευαν και τραγουδούν τα κάλαντα ή άλλους ευχετικούς στίχους, προσδοκώντας τύχη για τη νέα χρονιά.
Στις αγροτικές και απομονωμένες περιοχές του Πόντου, οι «Μωμόγεροι» ή αλλιώς τα «Μωμογέρια» ήταν μια μορφή διασκέδασης και μάλιστα μεταξύ του κοινού περιλαμβάνονταν και μουσουλμάνοι.
Η αναγέννηση της φύσης, μέσω σατιρικών μιμητικών χορών
Το δρώμενο αυτό λάμβανε χώρα για να καρποφορήσει η γη τη νέα χρονιά και είχε ανθρωπιστικό νόημα. Τα παλιά χρόνια μπορεί να διαρκούσε μέχρι και τρεις ημέρες και ολοκληρωνόταν αφού τα Μωμογέρια περνούσαν από όλα τα σπίτια του χωριού.
Τα τρόφιμα που συγκέντρωναν τα πρόσφεραν σε φτωχές και άπορες οικογένειες.
Όταν δύο παρέες Μωμόγερων συναντιόντουσαν, έκαναν «ψευτοπόλεμο» μεταξύ τους. Ώσπου η μία ομάδα να νικήσει και η άλλη να δηλώσει υποταγή.
Το έθιμο προέρχεται από τα χωριά της επαρχίας Ματσούκας, όπου τα νεότερα χρόνια και πριν τον ξεριζωμό, πήρε χρώμα εθνικό και οι Μωμόγεροι φόρεσαν φουστανέλα. Στο νου και στην ψυχή των Ελλήνων του Πόντου, η φουστανέλα της Μητροπολιτικής Ελλάδας σήμαινε αντρεία γενναιότητα, λευτεριά.
Φιγούρες των Μωμόγερων
Ο θίασος των Μωμόγερων αποτελούνταν από τις παρακάτω φιγούρες:
- Οι 12 χορευτές «ξεκλειδώνουν» το νέο έτος με χορό, γλέντι και ευχές. Η δράση τους είναι γρήγορη και πειθαρχημένη, ώστε να δημιουργηθεί αρμονικό θέαμα και αισθητικά άψογο. Για τον λόγο αυτό οι χορευτές πειθαρχούν στις εντολές και εκτελούν τα παραγγέλματα του αρχηγού της ομάδας.
Ο αριθμός των χορευτών, όπως επίσης η ενδυμασία τους, μπορεί να διαφέρει ανά περιοχή και εκδοχή του εθίμου.
- Ο Αλογάς ή Τερέπεης (τιμαριούχος): Συνήθως φορούσε την τοπική ενδυμασία (ζίπκα), κομψά πέδιλα (τσάπουλα), μεταξωτό χιτώνα (τσιπάν), μεταξωτή ζώνη (ταραπολούζ’) και στο κεφάλι είχε χρυσοποίκιλτο μεταξωτό μαντήλι (κοτσοΰρ’).
Προκειμένου να φαίνεται ότι είναι έφιππος στερέωνε δύο κοντάρια, ένα στα αριστερά και ένα στα δεξιά, τα οποία κατέληγαν κεφαλή αλόγου, ενώ το πίσω μέρος τους καλυπτόταν από το χιτώνα. Επίσης κρατούσε τα «χαλινάρια» με το αριστερό και ένα μαστίγιο ή ραβδί με το δεξί χέρι.
- Ο Κιζίρ (κλητήρας του χωριού) ή ο κυρίως μωμόγερος: Φορούσε ακατέργαστο δέρμα τράγου, στην πλάτη είχε κάτι για να τον προστατεύει από τα χτυπήματα του Τερέπεη και στο κεφάλι έφερε ένα κωνοειδές δερμάτινο κάλυμμα (κιουλάχ’) από το οποίο κρεμόταν ένα κουδούνι και δερμάτινη προσωπίδα.
Στη ζώνη του είχε κρεμασμένα πολλά κουδούνια, σκόρδα και δερμάτινες λωρίδες. Στο δεξί χέρι κρατούσε χατζάρα και στο αριστερό ένα κοντό ραβδί. Η περιβολή του θεωρούνταν ιδιαιτέρως κωμική και προκαλούσε το αβίαστο γέλιο του κοινού.
- Η Νύφη (νύφη του Κιζίρ): Μία από τις κεντρικές φιγούρες των Μωμόγερων, σύμβολο της γονιμότητας και της βλάστησης Τον ρόλο «κρατούσε» νέος χωρίς μουστάκι, που φορούσε γυναικεία ενδύματα και στολιζόταν σαν νύφη.
- Ο Κορ-Σεϊτάν (διάβολος): Η ενδυμασία του ήταν μαύρη, η προσωπίδα ανάλογη με κέρατα, και είχε και ουρά. Κρατούσε δύο λεπτές ράβδους. Ο θίασος ίσως είχε και τον μικρόν «δάβολον» με αντίστοιχη περιβολή.
- Ο Γατής (δικαστής): Φορούσε κατάλευκο χιτώνα μέχρι τους αστραγάλους και ογκώδες σαρίκι με προσωπίδα, που παρέπεμπε σε σεβάσμιο γέροντα.
- Ο Δίκολον (αδελφός του Κιζίρ): Ντυμένος φτωχικά, στην πλάτη του κουβαλούσε τον άλλο αδερφό τους, που τον σκότωσε ο Τερέπεης.
- Ο Ζαπτιάς (χωροφύλακας): Φέρει στολή με όπλο και επιβάλλει την τάξη στην κοινότητα.
- Ο Δατρόν (γιατρός): Φορούσε γυαλιά, καπέλο και κρατούσε μια θήκη ή ένα σακίδιο με τα φάρμακα.
Στο δρώμενο των Μωμόγερων μπορεί να συμμετέχουν και άλλες φιγούρες (μορφές), που διαφέρουν από τόπο σε τόπο. Ενώ τον θίασο συμπληρώνουν οι οργανοπαίκτες, που συνήθως φορούσαν ζίπκα.
«Οι μωμοέρ’ εξέβανε
τα Φώτα, τ’ Αγιαννή’
Ν’ αηλί τη μαυρομάναν ατ’
εμάς που ‘κι θ’ ανοίει…»
Συμβολισμοί
Οι χορευτές συμβολίζουν τους 12 ιερείς του αρχαίου θεού της διασκέδασης, του Μώμου. Κατά μία άλλη εκδοχή συμβολίζουν τους δώδεκα μήνες του χρόνου.
Σε όλους τις ομάδες Μωμόγερων, υπάρχει ως φιγούρα η νύφη (το σύμβολο της γονιμότητας και της βλάστησης) και ο διάβολος. Έτσι, το κλέψιμο της νύφης είναι κοινό σε όλους τους θιάσους και συμβολίζει, κατά πως λέγεται, την αρπαγή της Περσεφόνης από τον Πλούτωνα.
«Μωμόερος θα ‘ίνουμαι
και με τα γολγονόπα,
θα λάσκουμαι μεσανυχτί’
και γνεφίζω κορτσόπα…»
Η μεταμφίεση του άνδρα σε γυναίκα συμβολίζει την εναρμόνιση των αντιθέτων αρσενικού και θηλυκού. Την ένωση αυτών που φαίνονται να είναι χωρισμένα. Τη θεία ένωση του άνδρα με τη γυναίκα, που πρέπει να γίνουν ένα, για να κερδίσουν υγεία και μακροβιότητα.
Το έθιμο των Μωμόγερων έχει πάνω από 50 παραλλαγές. Ωστόσο, μέχρι σήμερα έχει διατηρηθεί μόνο εκείνη που προέρχεται από το χωριό Λιβερά της Τραπεζούντας.
Σε όλες τις εκδοχές, η δομή του εθίμου παραμένει ίδια με ελάχιστες παραλλαγές στον βηματισμό και τα παραγγέλματα.