Οι Πόντιοι της υπαίθρου ήταν άμεσα συνδεδεμένοι με τη φύση και αξιοποιούσαν όλα τα βότανα – φυτά που τους πρoσέφερε ο τόπος γύρω τους, με κάθε τρόπο. Η επινοητικότητα των ανθρώπων εκείνης της εποχής ήταν μεγάλη.
Θεραπευτικά βότανα, χειροποίητα λικέρ και οι ιδιαίτερες χρήσεις τους
Η θαυματουργή χρήση των βοτάνων
Στον Πόντο οι κάτοικοι αξιοποιούσαν με τον καλύτερο τρόπο τα βότανα, τα άγρια αυτοφυή φυτά και τα λαχανικά που είχαν στη διάθεσή τους και μάλιστα σε μεγάλες ποσότητες. Καθώς υπήρχε και υπάρχει μεγάλη ποικιλία φαρμακευτικών φυτών και βοτάνων, στον Πόντο, πολλά από τα οποία είναι ενδημικά, δηλαδή ΔΕΝ ευδοκιμούν σε άλλη περιοχή του κόσμου.
Η παράδοση και η λαϊκή σοφία, μαζί με την ανάγκη που προέκυπτε από τις αποστάσεις που χώριζαν τα απομακρυσμένα χωριά από τις αστικές περιοχές, όπου υπήρχαν γιατροί, ανέπτυξε τη συγκομιδή βοτάνων. Πολύτιμων για την υγεία και την παρασκευή ελιξιρίων, που συνήθως έδινε ο παπάς του χωριού στον ασθενή, αφού του διάβαζε κάποια ευχή.
Η πείρα τους είχε διδάξει πολλά για τη θαυματουργή χρήση των βοτάνων. Έτσι, άρχιζαν τη συλλογή τους από τα μέσα της Άνοιξης και έφταναν να μαζεύουν ως την αρχή του φθινοπώρου.
Ο Πόντος ήταν και είναι γεμάτος από πολλά και σπάνια βότανα
Αξιοποιούσαν όλα τα βότανα, που σύμφωνα με τον αρχαιοελληνικό ορισμό ονομάζονται όλα τα μέρη ενός φυτού που χρησιμοποιούνται για τροφή ή θεραπεία, από τους καρπούς ενός ψηλού δέντρου, μέχρι τις ρίζες ενός μικρού φυτού.
Αυτά τα παρασκευάσματα τα χρησιμοποιούσαν για τη θεραπεία πολλών ασθενειών, για τονωτικά, για γαλακτοπαραγωγή, για διουρητικά κ.ά. Επίσης, τα πρόσφεραν δωρεάν και μάλιστα αυτό το θεωρούσαν θεάρεστη πράξη.
Παρασκευή ελιξιρίων για την υγεία
Δεν έχαναν ευκαιρία οι Έλληνες του Πόντου να μην εκμεταλλευτούν τα αγαθά που τους πρόσφερε απλόχερα η φύση την Άνοιξη. Αυτό που εμείς σήμερα ονομάζουμε αυτάρκεια και οικολογική συνείδηση, οι πρόγονοι μας το έπρατταν από ζωτική ανάγκη για επιβίωση και ορθή διαχείριση των διαθέσιμων πόρων.
«Γιατροί» και «φάρμακα», για την υγεία τους, ήταν άγνωστα ή μάλλον απλησίαστα. Για τον λόγο αυτό, εφαρμόζοντας ήδη κεκτημένη γνώση, είτε επινοώντας καινούργιους τρόπους διαχείρισης, δημιουργούσαν ελιξίρια ζωής, όπως τα παρακάτω…
- Χειροποίητα λικέρ: Μακρύς είναι ο κατάλογος από λικέρ, που έφτιαχναν οι Πόντιοι, διατηρώντας τις θεραπευτικές ιδιότητες των βοτάνων και των καρπών. Λικέρ από κράνα, ρόδι, καρύδι, πέταλα παπαρούνας, κουκούτσια βερύκοκου, σμέουρα, βατόμουρα κ.α.. Γιατί λικέρ; Προφανώς χρησίμευαν ως κέρασμα και γιατρικό μαζί, για τους κοιλόπονους (κράνα) μικρών και μεγάλων.
Τα λικέρ προέκυπταναν από βάμματα, δηλαδή την εκχύλιση βοτάνων σε αλκοόλη. Ήταν τα φάρμακα των παλιών θεραπευτών, που αργότερα πρόσθεσαν γλυκαντική ουσία, για να τα κάνουν πιο προσιτά στους θεραπευόμενους τους.
- Κράνα και πάστωμα τους: Τοποθετούσαν τα κράνα σε πήλινα δοχεία μαζί με αλάτι και όταν ήθελαν να χρησιμοποιήσουν μια ποσότητα, τα έβαζαν σε λίγο νερό για να ξαλμυρήσουν και να φουσκώσουν, τα περνούσαν από το τηγάνι μέσα σε τσιγαρισμενο κρεμμύδι και τα έτρωγαν με ψωμί.
- Πολύσπορα ψωμιά: Τα ψωμιά ήταν πολλών ειδών. Άζυμα, με προζύμι, επτάζυμα, με βότανα, πολύσπορα, με διάφορα άλευρα, με πίτουρο, από όσπρια, με ξηρούς καρπούς. Ήταν πραγματικές λιχουδιές και συνηθίζονταν ανάλογα την περίσταση, την εποχή και τη συνήθεια της οικογένειας ή την κοινωνική τάξη.
- Μέλι και δαφνόφυλλα: Για τα εγκαύματα έριχναν μέλι πάνω στο έγκαυμα ή τοποθετούσαν βρασμένα δαφνόφυλλα.
- Πιπέρι καυτερό: Για τον πονόδοντο έβαζαν στην κουφάλα του δοντιού, ανακατεμένα, αλάτι και πιπέρι καυτερό.
- Κάστανα: Φρόντιζαν να διαθέτουν κάστανα όλο τον χρόνο, αποξηραίνοντάς τα με ελαφρύ φούρνισμα, όταν ήταν φρέσκα.
- Τσάι από κυδώνι: Συνήθιζαν να φτιάχνουν τσάι από φύλλα της κυδωνιάς, που είναι ιδιαίτερα μαλακτικά και αποχρεμπτικά για το άνω αναπνευστικό.
- Γκορτσιά – Αγριαπιδιά: Χρησιμοποιούσαν την «αγριοαπιδιά» με τα πολύ μικρά της αχλάδια, φτιάχνοντας, με λίγο περισσότερο κόπο, πετιμέζι συχνά σε μείγμα άλλων φρούτων.
- Προζύμι με λυκίσκο: Έφτιαχναν προζύμι για ψωμί με το βότανο του λυκίσκου (Humulus lupulus). Ο λυκίσκος αποτελεί συστατικό της μπύρας και έχει γενικά χαλαρωτικές ιδιότητες.
- Κομπόστες: Το «χοσάφ» ήταν μια ακόμα περίφημη συνταγή της εποχής, πολύ συχνά σε περιόδους νηστείας. Έβραζαν τα αποξηραμένα φρούτα τους, για να φουσκώσουν, και στο τέλος πρόσθεταν πετιμέζι.
- Μαρμελάδα από κυνόροδα: Μια ξεχωριστή συνταγή, ήταν η «μαρμελάδα από κυνόροδα» που σπάνια συναντάμε. Μια εξαιρετικά δύσκολη παρασκευή λόγω του ίδιου του καρπού, με τη λιγοστή του σάρκα και τις μεγάλες ποσότητες που χρειαζόταν, αλλά και την έλλειψη ζάχαρης που δεν ήταν εύκολα διαθέσιμη τότε.
- Φύλλα τριανταφυλλιάς: Για πόνο στο μάτι έφτιαχναν κομπρέσες με βρασμένα φύλλα τριανταφυλλιάς.
- Φούντες καλαμποκιού: Για την χολολιθίαση έφτιαχναν αφέψημα, βράζοντας φούντες καλαμποκιού.
- Λαχανικά για σπυράκια: Έβαζαν επιθέματα με λάπατα, μολόχα και λαχανίδα, για σπυράκια με πύον.
- Καπνός για αιμορραγίες: Χρησιμοποιούσαν καπνό (ταμπάκο) για να σταματήσουν αιμορραγίες σε πληγές.
- Αιθέρια έλαια: Από τα αποστάγματα λουλουδιών, φύλλων, σπόρων, καρπών δέντρων και φυτών, έφτιαχναν αιθέρια έλαια και αξιοποιούσαν τις ευεργετικές τους ιδιότητες. Μερικά από τα φυτά από τα οποία έφτιαχναν αιθέρια έλαια, ήταν το αγιόκλημα, η βιολέτα, ο βασιλικός, το γαρίφαλο, το γιασεμί, το γεράνι, το θυμάρι, η κανέλα, ο κέδρος, το άγριο κυπαρίσσι, ο κρίνος, το λεμόνι, το μοσχοκάρυδο, το νυχτολούλουδο, η τσουκνίδα, το πικρ αμύγδαλο κ.α..
Εύκολα συνειδητοποιούμε ότι εκείνες οι γενιές χρησιμοποιούσαν όλες τις υπερτροφές που σήμερα ξαναγνωρίζουμε
Ζητήματα υγείας αντιμετωπίζονταν με βότανα και Ποντιακά γιατροσόφια από λαϊκούς γιατρούς. Αυτοί κατείχαν τις ιατρικές γνώσεις και εμπειρίες μέσα από έναν οικογενειακό κώδικα πληροφοριών, που μεταδίδονταν από γενιά σε γενιά.